فقه الحدیث

«دانشی که به بررسی متن حدیث میپردازد و با ارائه مبانی و سیر منطقی فهم آن، ما را به مقصود اصلی گوینده حدیث نزدیک میگرداند.»

تعریف فقه 1

حدیث پژوهان از دیرباز، اصطلاح فقهالحدیث را برای فهم حدیث به کار بردهاند. فقه الحدیث ترکیبی از معنای لغوی فقه و معنای اصطلاحی حدیث است. فقه در لغت به معنای فهم عمیق و دقیق است و حدیث در اصطلاح، به سخن، رفتار و تقریر معصوم و یا حکایت این امور گفته میشود و منظور از ترکیب این دو، فهم درست و ژرف از گفتار و کردار معصومان است. به سخن دیگر فقه الحدیث به احادیث فقهی اختصاص ندارد و معنای اصطلاحی فقه در اینجا مقصود نیست.
فقیهان معاصر شیعه از جمله، میرزا حسین نایینی، سید کاظم حائری، امام خمینی؛ آیت لله خویی و سید مصطفی خمینی و بسیاری از عالمان اهل سنت این ترکیب را به کار بردهاند.
با توجه به آنچه گفته شد و در احادیث بدان راهنمایی شده است، میتوان فقه الحدیث را چنین تعریف کرد: «دانشی که به بررسی متن حدیث می پردازد و با ارائه مبانی و سیر منطقی فهم آن، ما را به مقصود اصلی گوینده حدیث نزدیک میگرداند.»

اهمیت فقه الحدیث
فقه الحدیث مهمترین دانش حدیثی و سودمندترین و کاراترین آنهاست و هدف دیگر دانشهای حدیث، یاری رساندن به این دانش است. اگر چه همه این دانشها با تمام شاخههای فرعی خود مهم و ضروریاند، اما آنچه مستقیماً با مقصود اصلی حدیث، یعنی بهرهگیری از آن در دیگر علوم الهی و انسانی و به صحنه عمل در آوردن و تحقق بخشیدن آن در زندگی و گفتار و رفتار دینی، مرتبط است، دانش «فقه الحدیث» است که اگر درست به کار بسته شود و مسیر منطقی آن به تمام و کمال پیموده شود، ما را به مفهوم حقیقی حدیث نزدیک میکند.
بر این اساس، کامیابی در این شاخه میتواند کوششهای ما را در دیگر گونههای علوم حدیثی با ثمر سازد و حدیث پژوه را از زیباییهای کلام اهلبیت بهرهمند و در لذتهای فهم حدیث غوطهور کند. در معانی الاخبار از امام صادق علیه السلام روایت شده است که میفرماید: «حدیثٌ تَدْریهِ خیرٌ من ألفٍ تَرْویهِ»؛ (یک حدیث را خوب بفهمی، بهتر از آن است که هزار حدیث نقل کنی.) همانجا از آن امام همام روایت شده که میفرماید: «أنتُم أَفقَهُ النّاسِ إذا عَرَفتُم مَعانیَ کلامِنا»؛ (شما هرگاه معانی سخنان ما را بدانید، فقیهترین مردم خواهید بود.)

منابع فقه الحدیث

تلاشهای فراوان محدثان شیعه و سنی در سالهای آغازین در جهت ابهامزدایی و تبیین روایات از شرحهای ساده بر یک حدیث صدور احادیث شروع شده و به شرحهای بسیار بزرگ و مفصّل در قرنهای بعد منجر میشود. در حوزه فقه الحدیث علاوه بر این منابع، کتابها و مقالاتی نیز وجود دارد که به بررسی قواعد و روشهای فهم احادیث میپردازد.

منابع فقه الحدیث شیعه
کتابها و رسائلی که به شرح احادیث پیشوایان شیعه پرداختهاند فراوان هستند. برخی از مهمترین آنها عبارتند از: «معانی الاخبار» شیخ صدوق، «روضة المتقین» محمدتقی مجلسی، «الوافی» فیض کاشانی و «بحار الانوار» محمدباقر مجلسی.
همچنین برخی از اولین کتابهای مستقلی که دانشمندان شیعه در مورد مبانی و قواعد فقه الحدیث نگاشتهاند عبارتند از «درایه» شهید ثانی و «الرواشح السماویه» میرداماد.

پانویس

۱. ر. ک: منیه الطلب، [میرزا] حسین نایینی، ج ۳، ص ۳۷۷؛ الخمس، سید کاظم حائری، ص ۷۱۵؛ الاجتهاد و التقلید، ص ۴۸؛ امام خمینی؛ الصلاه، ج ۲، ص ۴۹ آیت لله خویی؛ الطهاره الکبیره، سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۲۷۹.

۲. معانی الأخبار، ص ۲، ح ۳.

۳. معانی الأخبار، ص ۱، ح۱.

منابع

درسنامه فهم حدیث، مسعودی، عبدالهادی، قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹.