فقه الحدیث

«دانشی که به بررسی متن حدیث میپردازد و با ارائه مبانی و سیر منطقی فهم آن، ما را به مقصود اصلی گوینده حدیث نزدیک میگرداند.»

تعریف فقه الحدیث

حدیث پژوهان از دیرباز، اصطلاح فقهالحدیث را برای فهم حدیث به کار بردهاند. فقه الحدیث ترکیبی از معنای لغوی فقه و معنای اصطلاحی حدیث است. فقه در لغت به معنای فهم عمیق و دقیق است و حدیث در اصطلاح، به سخن، رفتار و تقریر معصوم و یا حکایت این امور گفته میشود و منظور از ترکیب این دو، فهم درست و ژرف از گفتار و کردار معصومان است. به سخن دیگر فقه الحدیث به احادیث فقهی اختصاص ندارد و معنای اصطلاحی فقه در اینجا مقصود نیست.
فقیهان معاصر شیعه از جمله، میرزا حسین نایینی، سید کاظم حائری، امام خمینی؛ آیت لله خویی و سید مصطفی خمینی و بسیاری از عالمان اهل سنت این ترکیب را به کار بردهاند.
با توجه به آنچه گفته شد و در احادیث بدان راهنمایی شده است، میتوان فقه الحدیث را چنین تعریف کرد: «دانشی که به بررسی متن حدیث می پردازد و با ارائه مبانی و سیر منطقی فهم آن، ما را به مقصود اصلی گوینده حدیث نزدیک میگرداند.»

اهمیت فقه الحدیث
فقه الحدیث مهمترین دانش حدیثی و سودمندترین و کاراترین آنهاست و هدف دیگر دانشهای حدیث، یاری رساندن به این دانش است. اگر چه همه این دانشها با تمام شاخههای فرعی خود مهم و ضروریاند، اما آنچه مستقیماً با مقصود اصلی حدیث، یعنی بهرهگیری از آن در دیگر علوم الهی و انسانی و به صحنه عمل در آوردن و تحقق بخشیدن آن در زندگی و گفتار و رفتار دینی، مرتبط است، دانش «فقه الحدیث» است که اگر درست به کار بسته شود و مسیر منطقی آن به تمام و کمال پیموده شود، ما را به مفهوم حقیقی حدیث نزدیک میکند.
بر این اساس، کامیابی در این شاخه میتواند کوششهای ما را در دیگر گونههای علوم حدیثی با ثمر سازد و حدیث پژوه را از زیباییهای کلام اهلبیت بهرهمند و در لذتهای فهم حدیث غوطهور کند. در معانی الاخبار از امام صادق علیه السلام روایت شده است که میفرماید: «حدیثٌ تَدْریهِ خیرٌ من ألفٍ تَرْویهِ»؛ (یک حدیث را خوب بفهمی، بهتر از آن است که هزار حدیث نقل کنی.) همانجا از آن امام همام روایت شده که میفرماید: «أنتُم أَفقَهُ النّاسِ إذا عَرَفتُم مَعانیَ کلامِنا»؛ (شما هرگاه معانی سخنان ما را بدانید، فقیهترین مردم خواهید بود.)

منابع فقه الحدیث

تلاشهای فراوان محدثان شیعه و سنی در سالهای آغازین در جهت ابهامزدایی و تبیین روایات از شرحهای ساده بر یک حدیث صدور احادیث شروع شده و به شرحهای بسیار بزرگ و مفصّل در قرنهای بعد منجر میشود. در حوزه فقه الحدیث علاوه بر این منابع، کتابها و مقالاتی نیز وجود دارد که به بررسی قواعد و روشهای فهم احادیث میپردازد.

منابع فقه الحدیث شیعه
کتابها و رسائلی که به شرح احادیث پیشوایان شیعه پرداختهاند فراوان هستند. برخی از مهمترین آنها عبارتند از: «معانی الاخبار» شیخ صدوق، «روضة المتقین» محمدتقی مجلسی، «الوافی» فیض کاشانی و «بحار الانوار» محمدباقر مجلسی.
همچنین برخی از اولین کتابهای مستقلی که دانشمندان شیعه در مورد مبانی و قواعد فقه الحدیث نگاشتهاند عبارتند از «درایه» شهید ثانی و «الرواشح السماویه» میرداماد.

پانویس

۱. ر. ک: منیه الطلب، [میرزا] حسین نایینی، ج ۳، ص ۳۷۷؛ الخمس، سید کاظم حائری، ص ۷۱۵؛ الاجتهاد و التقلید، ص ۴۸؛ امام خمینی؛ الصلاه، ج ۲، ص ۴۹ آیت لله خویی؛ الطهاره الکبیره، سید مصطفی خمینی، ج ۱، ص ۲۷۹.

۲. معانی الأخبار، ص ۲، ح ۳.

۳. معانی الأخبار، ص ۱، ح۱.

منابع

درسنامه فهم حدیث، مسعودی، عبدالهادی، قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۹.

الهیات علوم قرآن و حدیث...